AGİT Zirvesi

20 Kasım 1999 Cumartesi

Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (OSCE)'nın 54 ülkenin devlet ya da hükümet başkanının katıldığı zirvesi 16-18 Kasım 1999 tarihlerinde İstanbul'da gerçekleştirildi. 19 Kasım 1999 tarihinde de "İstanbul Deklarasyonu" başlığıyla bir genel deklarasyon yayınlanarak zirvenin tüm faaliyetlerine son verildi.

AGİT'in geçtiğimiz hafta içinde gerçekleştirilen İstanbul Zirvesi'nin ana gündem konusu insan hakları konusuydu. Bu yüzden Çeçenistan devlet başkanı Aslan Meşedov, Çeçenistan meselesinin AGİT Zirvesi'nde öncelikli konu olarak ele alınmasını ve Rusya'ya karşı tavır konulmasını istemişti. Bunun yanı sıra Türkiye'deki çeşitli sivil toplum kuruluşları da Türkiye'deki mevcut yönetimin insan hakları ihlalleriyle ilgili raporlar hazırlayarak zirveye katılan devlet başkanlarına sundular.

Çeçenistan konusu AGİT Zirvesi'nde öncelikli bir konu olarak ele alındı. Zirvede Rusya'yı da devlet başkanı Boris Yeltsin temsil ediyordu. Bu yüzden toplantılarda Çeçenistan meselesiyle ilgili tartışmaların direk muhatabı bizzat Yeltsin oldu. Zirveyle ilgili olarak haberlere yansıyan bilgilerden anlaşıldığına göre toplantılarda Rusya devlet başkanı Yeltsin, Çeçenistan meselesinden dolayı ağır tenkitlere muhatap oldu. Hatta ABD başkanı Clinton'la Yeltsin arasında karşılıklı hakaretler içeren şiddetli tartışmaların olduğu da haberlere yansıdı. Bu tenkitler ve tartışmalar yüzünden Rusya devlet başkanı Boris Yeltsin zirveyi bitiminden önce terk etti. Çeçenistan konusu zirve bitiminde yayınlanan İstanbul Deklarasyonu'nda da birinci madde olarak yer aldı. Ancak maddede Rusya'nın toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesine vurgu yapılarak Çeçenistan meselesinin görüşmeler yoluyla çözüme kavuşturulması istendi. Bu ifade kesin bir tavır ortaya koyma anlamı taşımadığından Rusya'yı geri adım atmaya zorlayacak bir içerik taşımıyordu. Bununla birlikte Çeçenistan Dışişleri bakanı İlyas Ahmedov gelişmelerden memnun olduklarını dile getirerek: "Daha güzel sonuçları ileride göreceğiz. Bunlar sadece ilk adımlar" dedi. İstanbul zirvesinde ayrıca AGİT tarafından Çeçenistan'a bir heyet gönderilmesi kararlaştırıldı. Çeçenistan Dışişleri bakanı Ahmedov böyle bir karar alınmasını da memnunlukla karşılayarak: "Biz şu anda ilk aşamada soykırımın durdurulmasını istiyoruz. AGİT heyetinin bölgeye gelmesiyle bu konuda gelişmeler sağlanacaktır" dedi.

İşin gerçeğinde AGİT zirvesinde Çeçenistan'la ilgili çok etkili bir karar alındığını söylemek mümkün değildir. Çünkü alınan kararlar Rusya'yı geri adım atmaya zorlayacak, katliamı durdurmaması halinde ona karşı bir yaptırımı uygulamaya geçirecek nitelikte değil. Fakat yine de bu derece geniş çaplı bir uluslararası zirvede Çeçenistan meselesinin öncelikli konular arasında yer alması ve Rusya'ya karşı tavır konması Çeçenistan yetkililerini memnun etti.

İstanbul'daki AGİT Zirvesi'nin tek konusu Çeçenistan meselesi değildi tabii ki. Daha başka konular da ele alındı ve bazı anlaşmalar imzalandı. Bu faaliyetlerden de kısaca söz edelim:

AKKA Anlaşması diye bilinen Avrupa'daki Konvansiyonel Kuvvetler Anlaşması'nın bazı yeni şartlar içeren şekli bu AGİT Zirvesi'nde imzalandı. Anlaşmanın yeni şekline otuz kadar ülke yöneticisi imza attı.

AGİT'in bölgesinde güven ve istikrarı koruma konusundaki rolünün güçlendirilmesiyle ilgili Avrupa Güvenlik Şartı da son zirvede imzalandı. Avrupa Güvenlik Şartı'na göre katılımcı her ülke demokrasi, hukukun üstünlüğü ve insan haklarına saygı ilkelerine bağlı kalarak bölgede güven ve istikrarın sağlanmasına katkıda bulunmak zorunda olacak.

Belirtilen genel anlaşmaların yanı sıra bazı ikili veya bölgesel anlaşmalar da imzalandı. Bunlardan biri Hazar petrollerinin Avrupa ve Amerika'ya taşınması için Azerbaycan'ın başkenti Bakü'den Türkiye'nin Akdeniz kıyısında bulunan Ceyhan şehrine uzanan bir petrol boru hattı döşenmesine dair proje anlaşması. "Bakü - Ceyhan Petrol Boru Hattı" diye bilinen bu proje uzun süreden beridir gündemdeydi. Ancak Rusya'nın karşı çıkması sebebiyle erteleniyordu ve bugüne kadar imzalanamamıştı. Fakat ABD, son AGİT zirvesinde bu projeyi de gündeme getirdi ve imzalanması için tavır koydu. Rusya Çeçenistan konusunda şiddetli tenkitlere maruz kaldığından "Bakü - Ceyhan Petrol Boru Hattı" konusundaki muhalefetini pek öne süremedi.

Bütün bunlara rağmen zirveyle ilgili yorumlar yapanlar genellikle zirvenin başarısız olduğuna, ana gündem maddesi olan insan hakları konusunda bile söze gelir, elle tutulur bir şey ortaya koyamadığına dikkat çekiyorlar.